|
|
بهمنگان، و حقوق حیوانات در ایران کهن
از: دکتر شاهين سپنتا
ايرانيان در ميان ملت های گوناگون از پيشگامان و بنيان سازان قانون ها و دستورهای مربوط به حقوق جانوران و حتا گياهان بوده اند و برخلاف آنچه كه تاريخ نگاران ، نظريه پردازان و فرهنگ پردازان غربي در ترويج آن مي كوشند ، ايرانيان سده ها زودتر از آن ها به وضع این قوانین پرداخته اند. در اين قوانين و دستورات ريشه دار كه خوشبختانه بسياري از آن ها تا به امروز به صورت مكتوب باقي مانده و به ما رسيده است، از زواياي مختلف به مسائل مربوط به حيوانات و محيط زيست آن ها توجه شده است و مهمترین ويژگي اين قوانـيـن و دستورها اين بود كه آیین هایی مردمی بودند و از این روی از سوی مردم به بهترين شكل رعايت مي شدند.
مطالب بسیاری در مورد حقوق حيوانات در اوستا هست و در متون دیگر همچون "دينكرد" نیز نکات فراواني در این مورد به چشم می خورد و همان گونه كه گفته شد رعايت حقوق حيوانات براي قرن هاي متمادي چنان در ميان مردم اين سرزمين ريشه دوانده بود كه جزيي جدا نشدني از فرهنگ مردم به حساب مي آمد و مردم در همه مراسم و آيين ها به نوعي پايبندي خود را به اين فرهنگ پيشتاز نشان مي دادند و در نهادينه شدن اين فرهنگ كوشا بودند و به هر بهانه و هر مناسبت در هر جشـــن و آييني علاقه خود را به اين باور بروز مي دادند و چون ایزدان " ماه " و " گوش" و "رام" از یاران امشاسپند "بهمن" هستند پس در هر مـاه چهار روز يعني روزهاي « بهمن » ، « مـاه » ، « گوش » ، « رام » كه روزهاي « نَـبُـر » ناميده مي شدند از كشتار و بريدن سر حيوانات و همچنين مصرف گوشت آن ها خودداري مي كردند، با اين حال روز بهمن از جايگاه برجسته تري برخوردار بود.
« وهومن» در اوستا یا « بهمن » در فارسی واژه اي است آمیخته از دو بخش « وهــو » یا « بَه » به معني خوب و نيک و « من » يا منش، که در کنار هم « بهترین منش » معنی می دهد. "بهــمن"در گات ها يكي از صفات جاودان اهورا مزداست ؛ همچنين نام دومين ماه زمستان و يا يازدهمين ماه سال نيز هست ؛ دومين روز هر ماه نيز « بهمن » ناميده مي شود. ايرانيان همه ساله به مناسبت هم زماني روز بهمن در ماه بهمن جشني به نام بهمنگان ( بهمنجنه ) برپا مي كردند و از آن جا كه معتقد بودند خویشکاری فروزه پاك و جاويد بهمن در جهان مادي نگهداری و پرورش حيوانات است در اين جشن بيش از هر جشن و آيين ديگري به رعايت حقوق حيوانات و پرهيز از خوردن گوشت آن ها توجه نشان مي دادند. البته جشن بهمنگان جشن بزرگ و با اهميتي بود كه يكي از جلوه ها و ويژگي هاي آن توجه به حقوق حيوانات بود و اين به خاطر گستردگي اين فروزه و همچنين بي شماري و گوناگوني جلوه هاي مادي و معنوي بسياري است كه بهمن آن ها را در برمي گيرد.
در مورد ارتباط بهمن با حقوق حیوانات در « اندرزگواه گيران » ضمن سفارش هاي متعددي كه به زوج جوان پیش از ازدواج مي شود ، در اين مورد نيز مي آيد :
« ...داد و آيين بهمن آشتي و نيك انديشي است ... چهارپايان سودمند را خوب نگهداري كنيد و كار بي اندازه مفرماييد ... »
گرچه برخي از آداب و رسوم اين جشن زيبا از ياد رفته و به ما نرسيده است ولي خوشبختانه بخش عمده اين مراسم به واسطه آثار مكتوب تاريخ نگاران، نويسندگان و شعراي بزرگ دوره اسلامي همچون ابوريحان بيروني ، اسدي توسي ، فرخي ، منوچهري و عثمان مختاري در گذر زمان از ياد نرفته و چنان كه از اين آثار بر مي آيد اين جشن تا پيش از حمله مغول در ايران به صورتي فراگـير مرسوم بود و آداب و تشريفات آن رواج عام داشت و حتا پس از آن دوران نيز به صورت پراكنده برگزار مي شده است.
بهمنگان درمنابع دوره اسلامي :
ابوريحان بيروني درآثار الباقيه در اين مورد مي نويسد : « بهمن ماه ؛ روز دوم آن روز بهمن عيد است كه براي توافق دو نام آن را بهمنجنه ناميده اند و بهمن نام فرشته موكل بر بهايم است كه بشر به آن ها براي عمارت زمين و رفع حوائج نيازمندند و مردم فارس در ديگ هايي ازجميع دانه هاي مأكول ... غذايي مي پزند و آن را با شير خالص مي خورند و مي گويند كه حافظه را اين غــذا زياد مي كند و اين روز را در چيدن گياه ها و رفتن كنار رودخانه و جوي ها و روغن گرفتن و تهيه بخور و سوزاندني ها خاصيتي بدين روز است ... »
همچنين اسدي توسي در لغت فُرس دراين مورد مي نويسد: « ... بهمنجنه جشني است كه دوم روز از ماه بهمن كنند و طعام ها سازند و بهمن سرخ و زرد بر كاسه ها نهند ... و تره و ماست آرند .. .»
گياه بهمن كه در نوشته هاي ابوريحان بيروني و اسدي توسي به آن اشاره شده است، نام گياهي است كه به ويژه در جشن بهمنگان مصرف مي شود. بهمن مورد استفاده ، ريشه گياهي است سفيد رنگ يا زرد رنگ مثل زردک . ايرانيان معتقد بودند كه خوردن آن به تقويت حافظه بسيار كمك مي كند. آن را به صورت تازه درخوراك ها مي پختند ؛ خشك شده آن را دَم مي كردند و يا به صورت گرد بر روي غذا مي ريختند و يا با گرد قند و نبات آميخته و مي خوردند.در اين روز همچنين تهيه شيره ها و روغن هاي نباتي و ساقه ها و چوب ها و برگ هاي سوزاندني كه بوي خوش پراكنده و گندزدا باشند ، صورت مي گرفت. لذا يكي از رسوم نيك آن روز اين بود كه طي تشريفاتي به كوه و دشت رفته و گياهان ويژه اي را كه خواص دارويي داشت جمع آوري مي كردند تا در طول سال مورد استفاده قرار دهند. تا مدت ها پس از اسلام نيز خلفا در حضور اميران و فرمانداران اين جشن را با تشريفاتي ويژه برگزار مي كردند و شاعران و خطيبان براي تهنيت اين جشن سروده و خطابه مي سرودند و ديگ بهمنگان با همه تشريفات آن به هنگام نيمروز ميهماني بزرگی را پاسخگو بود. منوچهري دامغانی نیز يكي از شعراي بزرگي است كه دراين مورد چنين مي سرايد :
رسم بهمن گير و از نو تازه كن بهمنجنه
اي درخت ملك ، بارت عز و بيداری تنه
اورمزد بهمن و بهمـــنجنه ، فرخ بود
فرخت باد اورمزد بهمن و بهمنجنه
« فرخي سیستانی» نيز درباره اين جشن فرموده :
فرخـش باد و خداوندش فرخنده كناد
عيد فرخنده و بهمـنجنه و بهمـن ماه
عثمان مختاري غزنوی نيز سروده است :
بهمنجنه است خيز و مي آرا چراغ دي
تا بربچينيم گوهــر شادي ز گنج مي
اين يك دو مه سياه طرب را مدد دهيم
تا بگذرد ز صحرا ، فـوج سپاه دي
بهمن روز ، در رساله ملا محسن فيض كاشاني :
يكي ديگر از منابع مهم دوران اسلامي كه اهميت ويژه روز بهمن را يادآوري نموده است رساله ملا محسن فيض كاشاني است. محمدبن شاه مرتضي معروف به ملا محسن فيض كاشاني ( 1007 تا 1091هجري قمري ) در رساله خود با نام « رساله نوروز و سي روز ماه » كه به نقل از روايت معلي بن خنيس كوفي از جعفر صادق راجع به نوروز و سي روز ماه پارسيان نگاشته است ، از قول امام جعفرصادق مي آورد:
«...دويم بهمن ؛ روزخوبي است ... فارسيان گويند روزخوبي است و ما مي گوييم روز مباركي است. تزويج كنيد و از سفرها در اين روز داخل خانه خود شويد و در اين روز سفركنيد و خريد و فروخت نماييد و حاجت ها بطلبيد از هر نوع كه باشد كه روزي پسنديده است ... »
در بهمنگان، ايرانيان بيش از هر روز ديگر به رعايت حقوق حيوانات و عدم كشتار آن ها توجه نشان داده و در عوض مراسـم پختن آش و مصرف غذاهاي گياهي، نوشـيدن شـير و شربت هاي گياهي بسيار رايج و معمول بوده است و در خانه بزرگان و بسياري از خانواده ها ، ديگ آشي آماده و مهماني برپا بوده است. آشپزان اغلب در اين روز آش ويژه اي پخته و در معرض فروش مي نهاده اند ؛ در اين آش از هر نوع حبوب و سبزيجات تازه استفاده می شد و در عوض از مصرف غذايي كه با گوشـت تهيه مي شد پرهـيز مي كردند.
يكي ديگر از مراســم اين روز ، پوشيدن لبـاس سفــيد بود. پوشندگان لباس سفيد دراين جشن با اين عمل نمادین بيزاري و دوری خود را از هرگونه ناپاكي و پليدي ، خونريزي و كشتار و آزار و اذيت حيوانات نشان داده و با دسته هاي گل سفيد ( ياس سفيد ) به ديدار يكديگر مي رفتند و اين گل ها را به يكديگر تقديم مي كردند.
نشان يا آرم ويژه اين روز خاص « خروس سپید » بود چون باور داشتند كه از ميان حيوانات اين خروس است كه همانند سروش با بانگ هوشياري دهنده و بيداركننده خود ، نويد بخش روزي روشن با انديشه اي روشن و سپيد بوده و آنان را به سپيدي ، روشني و پاكي در انديشه و عمل و بيزاري از خونريزي و كشتار حيوانات و پايمال نكردن حقوق آن ها فرا مي خواند.
همان طور كه ذكر شد اگر چه جشن بهمنگان جشن بزرگي است كه به مبحث حمايت از حقوق حيوانات محدود نمي شود و دايره بسيار وسيع تري را در بر مي گیرد و به قولي جشن پيروزي منش نيک بر سياهي ها و كژانديشي ها به حساب مي آید ؛ اما از آنجا كه مقوله حمايت و پاسداري از جانوران و حقوق آن ها از جلوه هاي بارز و نمود هاي ويژه فروزه پاک و جاويد بهمن و به دنبال آن جشن بهمنگان محسوب مي شود ، برگزاري جشن حمايت از حيوانات همزمان با بهمنگان كه در آن همگان به توجيه بيش از پيش به حقوق حيوانات فرا خوانده مي شود خالي از لطف نخواهد بود.
